Chương trình giám sát tác động lên tài nguyên thiên nhiên tại thủy điện Trung Sơn


Tháng 5/2014, Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, Đại học Quốc gia Hà Nội đã ký kết với Công ty TNHH MTV Thủy điện Trung Sơn Hợp đồng dịch vụ tư vấn (gói thầu C-EMP-10) với tên gọi Chương trình giám sát các tác động đến các loài động vật quý hiếm và nâng cao năng lực cho cán bộ về đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện gói thầu là từ tháng 5/2014 đến tháng 11/2017.

Gói thầu gồm hai hợp phần: (1) Nâng cao năng lực và nhận thức cho các bên liên quan; (2) Chương trình giám sát tác động lên các loài động vật quý hiếm.

Mục tiêu của Hợp phần 1:

Nâng cao nhận thức về giá trị và tầm quan trọng của ĐDSH cho các bên liên quan, bao gồm: chủ các nhà hàng, cơ sở du lịch, cửa hàng thực phẩm, hiệu thuốc gần khu vực Dự án, công nhân của nhà thầu xây dựng công trình chính và người dân địa phương ở gần kề các khu bảo tồn thiên nhiên.

+ Nâng cao kỹ năng và kiến thức cho ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên về giám sát và bảo tồn đa dạng sinh học, cũng như kỹ năng tuyên truyền và thực thi, để họ có thể thực hiện chức năng, nhiệm vụ một cách hiệu quả;

+ Giám sát những thay đổi về quy mô quần thể, về môi trường sống và sự di chuyển của các loài thuộc hai nhóm rùa, linh trưởng và nhóm loài nằm trong Sách Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam với tầm quan trọng quốc gia và quốc tế do các tác động có thể gia tăng của Dự án Thủy điện Trung Sơn để có các biện pháp giảm thiểu thích hợp, nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện năng lực quản lý cho hai khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu và Xuân Nha trong dài hạn.

Hoạt động đầu tiên, được triển khai vào tuần đầu tháng 7/2014, là khảo sát đánh giá để xây dựng báo cáo khởi động, nhằm cụ thể hóa những yêu cầu đặt ra và phương hướng thực hiện cụ thể cho từng hợp phần (2 hợp phần). Tiếp theo đó là một loạt các hoạt động khác: đánh giá nhu cầu tập huấn–giám sát, thiết kế, biên soạn tài liệu tập huấn về bảo tồn đa dạng sinh học; thiết kế, in ấn áp phích, tờ rơi; thiết kế, biên tập dựng hình phim tài liệu phục vụ cho các đợt tập huấn (VTV2 đã phát một chương trình ngắn về thủy điện Trung Sơn và công tác bảo tồn đa dạng sinh học vào 22h45 ngày 23/10/2014, trong Chương trình về Năng lượng nông thôn bền vững); điều tra quần thể, phân bố các loài quan trọng để làm cơ sở thông tin xác định địa điểm giám sát.

Vài nét giới thiệu về Dự án Thủy điện Trung Sơn:

Dự án Thủy điện Trung Sơn là một dự án thủy điện quy mô trung bình, đang được xây dựng trên sông Mã, thuộc khu vực Tây Bắc Việt Nam, trên địa phận của xã Trung Sơn, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Vị trí của nhà máy cách thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình khoảng 95 km về phía Tây Nam, cách thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa khoảng 195 km về phía Tây Bắc. Lòng hồ thuộc địa phận các huyện Mường Lát, Quan Hóa (Thanh Hóa) và huyện Mộc Châu (Sơn La), đuôi lòng hồ cách biên giới Việt – Lào khoảng 9,5 km.

Thủy điện Trung Sơn là một dự án đa mục tiêu, vừa cung cấp điện vừa giúp kiểm soát lũ. Nhà máy điện có công suất lắp đặt 260 MW, bao gồm 4 tổ máy và sản lượng điện hàng năm 1.018,61 triệu kWh, là nguồn bổ sung đáng kể cho lưới điện quốc gia. Vị trí đập cách biên giới với nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào khoảng 40 km, đập cao 84,5 m, với chiều dài đỉnh đập 353 m, sẽ tạo ra một hồ chứa với diện tích vào khoảng 13,13 km2, với dung tích 348,5 triệu m3 nước.

Dự tính có khoảng 2.327 hộ gia đình (10.591 người) sẽ phải tái định cư do bị ảnh hưởng bởi hồ chứa, đường Co Lương – Co Me, khu vực xây dựng đập, các mỏ vật liệu và các lán trại công nhân. Cho đến nay, đã xác định được 98% tổng số người bị ảnh hưởng bởi Dự án thuộc 4 nhóm dân tộc thiểu số: Thái, Mường, H’Mông và Khơ Mú. Do vậy, Dự án có thể phá vỡ các cấu trúc văn hóa và xã hội trong khu vực và tạo thêm áp lực đối với cơ sở hạ tầng và dịch vụ, đồng thời có thể làm gia tăng các tệ nạn xã hội.

Theo đánh giá của nhiều tổ chức, cá nhân cho thấy, đa dạng sinh học tại khu vực thực hiện Dự án đã và đang bị suy giảm nhanh chóng trong hơn ba thập kỷ gần đây. Tổn thất về đa dạng sinh học là do sự phá hủy các sinh cảnh sống, phục vụ cho phát triển kinh tế-xã hội và sự gia tăng nhanh khó kiểm soát của một loạt các hoạt động, từ khâu khai thác đến tiêu thụ các cá thể, bộ phận của các loài động, thực vật hoang dã tại các thị trường trong và ngoài nước. Các đe dọa này vẫn tiếp diễn, kể cả khi không có dự án thủy điện này. Tuy nhiên, Dự án sẽ góp phần làm gia tăng các đe dọa này thông qua:

+ Hoạt động thi công các hạng mục công trình (đường, lán trại cho công nhân, công trường khai thác nguyên liệu);

+ Hoạt động tái định cư, định canh (chuyển đổi diện tích có rừng thành đất xây dựng khu tái định cư và đất canh tác nông nghiệp, khai thác gỗ làm nhà);

+ Các sinh cảnh trên cạn (rừng tự nhiên và rừng trồng) và sinh cảnh đất ngập nước sẽ bị ngập sâu khi Dự án đi vào hoạt động;

+ Tác động lớn đến sinh kế truyền thống (sản xuất nông nghiệp) bởi diện tích đất canh tác bị mất, từ đó làm gia tăng hoạt động khai thác, vận chuyển và mua bán động, thực vật hoang dã, gây khó khăn cho công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên tại các khu bảo tồn thiên nhiên.

Như vậy, việc hạn chế tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội trong suốt quá trình thi công các hạng mục của Dự án và giám sát các tác động tiêu cực từ các hoạt động nêu trên đến đa dạng sinh học, nâng cao hiểu biết cho cộng đồng và nâng cao hiệu quả công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên tại các khu bảo tồn thiên nhiên là một yêu cầu hết sức cấp thiết.